Ας πάμε σινεμά ! «Τα παιδιά της Χορωδίας»
Κυριακή, 05 Δεκέμβριος 2010 23:44   
...της Αγγελικής Κορκοβέλου

Ο κινηματογράφος ως οπτικοακουστικό μέσο και, κυρίως, ως η εβδόμη τέχνη συνοδεύει τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Καθώς η κινηματογραφική τεχνική μετασχηματίστηκε σε κινηματογραφική επικοινωνία, δεν είναι μόνο μέσο καλλιτεχνικής δημιουργίας αλλά και μέσο καλλιτεχνικής επικοινωνίας, ένα σύνολο πολιτισμικού μορφώματος. Επομένως,  η πολυσημία μιας κινηματογραφικής ταινίας κατάλληλης για παιδιά αποτελεί ένα αγαθό, το οποίο τόσο η οικογένεια, όσο και το σχολείο οφείλει να αξιοποιήσει.

22224Η παρακολούθηση ταινιών από παιδιά και νέους  ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, αντιμετωπίσθηκε με δυσπιστία από το εκάστοτε ελληνικό καθεστώς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το βιβλίο του δικαστικού Αριστείδη Πουλαντζά «Παιδική εγκληματικότης και προληπτικός έλεγχος του κινηματογράφου», που γράφτηκε το 1929, και στο οποίο ο συγγραφέας, παραβλέποντας τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των νέων,  κατηγορεί κατάφορα τον κινηματογράφο για τα ζητήματα της νεανικής παραβατικότητας. Γράφει μεταξύ άλλων: «Έχομεν την συμμορίαν του νεαρού Χριστοφιλέα, ο οποίος διηγήθη τον τρόπον της ενεργείας του, τας χρησιμοποιουμένας μάσκας και δυναμίτιδα, την διαταγήν του προς τον τότε διευθυντήν του 3ου τμήματος να αναρτήση πίνακα των πτωχών της συνοικίας και τα διδόμενα προς έκαστον βοηθήματα. Ό,τι ακριβώς εγίνετο εις ομώνυμον ταινίαν του Ροκαμβόλ εις κάποιον συνοικιακόν κινηματογράφον...». Πολύ αργότερα, το 1974, στο περιοδικό Επίκαιρα δημοσιεύτηκε η έρευνα του εκπαιδευτικού συμβούλου του Υπουργείου Παιδείας Ιωάννη Κιτσαρά με πρόλογο της δημοσιογράφου Αγγελικής Δαμίγου στην οποία λέει: «Αν πάρουμε σαν δεδομένο ότι το έγκλημα, η διαστροφή και η ανηθικότητα έχουν πάρει την επάνω βόλτα στην εποχή μας, να ποιο είναι το πρόβλημα: Ευθύνεται γι αυτό ο κινηματογράφος που μας σερβίρει τόνους ολόκληρους γκαγκστερισμού και ερωτισμού, ανηθικότητος και ανοστιάς. ... Γεγονός είναι ότι ο κινηματογράφος στάζει φαρμάκι στην ψυχή των νέων μας». Αυτά τα παραδείγματα κι άλλα πολλά που παρατίθενται στο βιβλίο του Νίκου Θεοδοσίου «Στα παλιά τα σινεμά»,  δείχνουν πόσο δύσκολο είναι να γίνει αποδεκτή η χρήση μιας κινηματογραφικής ταινίας μέσα στα σχολεία, ακόμη και στις μέρες μας.

Τα χρόνια όμως πέρασαν και η αναγκαιότητα της χρησιμοποίησης της κινούμενης εικόνας είναι προφανής εφόσον οι μαθητές είναι εξοικειωμένοι με αυτήν, κυρίως με την τηλεθέαση, από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους. Η ενσωμάτωση της  κινηματογραφικής ταινίας στην εκπαιδευτική διαδικασία, στο πλαίσιο μιας διαθεματικής, σφαιρικής και κριτικής προσέγγισης της γνώσης, βρίσκεται στα πρώτα της βήματα, ενώ οι ενέργειες που έχουν γίνει προς αυτή την κατεύθυνση είναι ελάχιστες και αποσπασματικές.       Πιλοτικές προβολές ταινιών, εγκεκριμένων από το Υπουργείου Παιδείας, που πραγματοποιήσαμε σε δημοτικά σχολεία παράλληλα με συζητήσεις, γραπτές εργασίες και άλλες δραστηριότητες, στο πλαίσιο της διαθεματικότητας και στην ώρα της ευέλικτης ζώνης,  έδωσαν ένα πρώτο δείγμα της  σπουδαιότητας της εκπαίδευσης με την κινηματογραφική ταινία καθώς και της αναγκαιότητας να ενταχθεί στο  αναλυτικό πρόγραμμα. Πρόκειται για το film education, πρόγραμμα που ισχύει εδώ και πολλά χρόνια σε σχολεία του εξωτερικού για όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στη Μ. Βρεταννία (από το British Film Institute) έχουν αναλυθεί και χρησιμοποιούνται πολλές ταινίες για επεξεργασία μέσα στην τάξη, πάνω από εικοσαετία.

Στη Δανία, μάλιστα, γίνεται μεγάλη παραγωγή ειδικών ταινιών για παιδιά και νέους, οι οποίες όχι μόνο προβάλλονται και μελετώνται στο σχολείο αλλά βρίσκονται και στις βιβλιοθήκες από όπου δανείζονται για οικογενειακή χρήση. Σε συνέντευξη που πήραμε από τον σκηνοθέτη Ρούμλε Χάμερικ  μάθαμε μεταξύ άλλων τα εξής: Το 25% των κονδυλίων της κινηματογραφικής παραγωγής χρησιμοποιείται σε ταινίες για παιδιά. Από το 2003 γυρίζονται 10 ταινίες το χρόνο για παιδιά! Υπάρχουν 500 ταινίες σε μορφή DVD και 200 σε κινηματογραφικό φιλμ. Οι ταινίες αυτές δίνουν μεγάλη σημασία στον συναισθηματικό αντίκτυπο πάνω στο παιδί καθώς και στην εκπαίδευση των δασκάλων.

Είναι όμως όλες οι ταινίες, στις οποίες παίζουν παιδιά, κατάλληλες για παιδιά; Είναι όλα αυτά τα απερίγραπτα κινούμενα σχέδια, που προβάλλει η τηλεόραση, κατάλληλα για τις ψυχούλες τους; Μια ταινία για να είναι κατάλληλη, να εξυπηρετεί δηλαδή τους σκοπούς της εκπαίδευσης, πρέπει: 1) Να εμπνέεται από αγάπη για τον άνθρωπο, τη ζωή και τη φύση, 2) Να αναπτύσσει την κριτική και τη δημιουργική σχέση των παιδιών, 3) Να βοηθά στην απόκτηση συνείδησης, αυτενέργειας και αισθητικής παιδείας, 4) Να προωθεί την αλληλοκατανόηση ανθρώπων με διαφορετική κουλτούρα, 5) Να μην καλλιεργεί τη βία, τον ρατσισμό, τον σεξισμό, τον πόλεμο.

Αυτοί είναι όροι που έχει θέσει η επιτροπή του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Αρχαίας Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους, το οποίο πραγματοποιείται με μεγάλη επιτυχία, επί σειρά ετών. Περισσότερες πληροφορίες για το φεστιβάλ μπορείτε να πάρετε από τη διεύθυνση:
www.neanikoplano.gr

Σε επόμενα τεύχη θα μιλήσουμε περισσότερο για όλα αυτά. Επίσης, αν θέλετε, θα μπορούσαν να διατυπωθούν συγκεκριμένες ερωτήσεις τις οποίες  να προσπαθήσουμε να απαντήσουμε και να επεξεργαστούμε μαζί σας. Μετά τη μικρή αυτή εισαγωγή και εφόσον το τεύχος έχει αφιέρωμα στη μουσική, προτείνουμε την παρακολούθηση της ταινίας «Τα Παιδιά της Χορωδίας». Είναι κατάλληλη για τις μεγάλες τάξεις του δημοτικού, έχει πολύ ωραία μουσική και θα τη χαρείτε κι εσείς μαζί με τα παιδιά.

Τα παρακάτω είναι τμήματα ομιλίας που κάναμε σε Ημερίδα του Δήμου Νέου Ηρακλείου το 2007 με θέμα: «Παιδί και ΜΜΕ».

11112ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ

Χώρα: Γαλλία, 2004
Σκηνοθεσία και σενάριο: Κριστόφ Μπαρατιέ
Γλώσσα: γαλλικά
Διάρκεια: 95 λεπτά
Είδος: κοινωνική
Χρώμα: έγχρωμη
Μουσική: Μπρουνό Κουλέ
Τόπος:  γαλλική επαρχία, 1948
Βασικοί ήρωες: ο Κλεμέν Ματιέ (επιτηρητής του οικοτροφείου και δάσκαλος μουσικής), ο Ρασίν (διευθυντής) και  κάποια από τα παιδιά.
Ηθοποιοί: Η ταινία χρωστά πολλά στον πολύ γνωστό στη Γαλλία σπουδαίο ηθοποιό Ζεράρ Γινιό. Ο Γινιό έχει παίξει σε εβδομήντα έξι ταινίες, έχει γράψει το σενάριο σε δεκατέσσερις και έχει σκηνοθετήσει εννέα.
Το θέμα: Η αγάπη και η υπομονή, με όχημα τη μουσική και τις σωστές παιδαγωγικές μεθόδους, μπορούν να κάνουν θαύματα και να λυτρώσουν από τον πόνο τις παιδικές ψυχές.

Περίληψη της  υπόθεσης: Η ταινία αρχίζει από το τέλος. Δύο άντρες, ένας επιτυχημένος μουσικός κι ένας συμμαθητής του, ο Πεπινό,  συναντώνται μετά από πενήντα χρόνια και ξαναθυμούνται την κοινή ζωή τους σ’ ένα επαρχιακό σωφρονιστικό οικοτροφείο ανηλίκων αγοριών, στη Γαλλία του 1948. 

Η κάμερα μ’ ένα φλας μπακ γυρίζει πίσω για να πιάσει το νήμα από την αρχή, όταν ένας άνεργος δάσκαλος μουσικής, ο Κλεμέν Ματιέ, πηγαίνει να εργαστεί ως επιτηρητής των παιδιών σ’ ένα οικοτροφείο. Τα πράγματα είναι πιο δύσκολα απ’ ότι περίμενε γιατί τα παιδιά είναι πολύ ατίθασα και οι δάσκαλοι, με επικεφαλής τον αυταρχικό διευθυντή, εφαρμόζουν ακραίες και αναποτελεσματικές μεθόδους για να τιθασεύσουν τους απειθάρχητους μαθητές. Ο Ματιέ βρίσκει έναν εναλλακτικό τρόπο διαπαιδαγώγησης. Δημιουργεί μια χορωδία, αναθέτοντας σε κάθε παιδί, ανάλογα με τη φωνή του, τον κατάλληλο ρόλο. Σιγά-σιγά η προσπάθεια ευοδώνεται και η επίδραση της μουσικής αποδεικνύεται καταλυτική. Την επιτυχία, φυσικά, καρπώνεται ο αυταρχικός διευθυντής. Πριν προλάβει όμως να απολαύσει την τιμή, ξεσπάει φωτιά στο οικοτροφείο. Ο Ματιέ θεωρείται υπεύθυνος και  απολύεται. Την ώρα που φεύγει διωγμένος από το οικοτροφείο, ένα αγοράκι, ο Πεπινό, που πάντα περίμενε, κάθε Σάββατο, το μπαμπά του, ωστόσο εκείνος είχε πεθάνει, τρέχει πίσω του. Ο Ματιέ το παίρνει μαζί του. Ένα άλλο αγόρι, που είχε εξαιρετική φωνή, με τη μεσολάβηση του Ματιέ, φοιτά σε μουσικό σχολείο.

Γενικό πλαίσιο: Το χωροχρονικό πλαίσιο της ταινίας προσφέρεται για να φανούν οι αντιθέσεις μεταξύ του αυταρχικού και του αντιαυταρχικού συστήματος εκπαίδευσης. Στη Γαλλία, όπως και στα υπόλοιπα κράτη, που είχαν εμπλακεί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μετά τη λήξη του πολέμου, υπήρχαν άλλες προτεραιότητες από την «ασχολία» με κάποια επαρχιακά οικοτροφεία. Έτσι, το εκπαιδευτικό σύστημα συνέχιζε να στηρίζεται σε απηρχαιωμένες μεθόδους με καταστροφικά, πολλές φορές, αποτελέσματα.
Στην ταινία, το φθαρμένο και άχαρο σχολείο γίνεται το σύμβολο ενός κόσμου χρεωμένου και απαξιωμένου. Οι μικροί τρόφιμοι είναι κοινωνικά ναυάγια, μελλοντικοί πολίτες χωρίς μερίδιο στην ελπίδα. Ωστόσο, μέσα από τους δύο που ξέφυγαν, διατηρείται η πίστη στη ζωή και αποδεικνύεται ότι η αληθινή αγάπη, όπως  και το ταλέντο, μπορεί να αναδειχτεί και στα πιο απρόσιτα περιβάλλοντα.  Η αρχή και το τέλος της ταινίας αποτελούν την επιβεβαίωση ότι η ελπίδα δεν χάνεται ποτέ. 

Θέματα για μελέτη

3215Θα μπορούσαμε να χωρίσουμε τα θέματα σε 4 κατηγορίες.
Κοινωνικά:
η αναγκαιότητα ή μη των παντός είδους ιδρυμάτων, ο ρόλος της οικογένειας και η σπουδαιότητά του, ο ρόλος της μητέρας, η οικονομική κατάσταση των παιδιών,  η πειθαρχία των κοινωνικών ομάδων, η μοναξιά του ανθρώπου, η δύναμη της εξουσίας (διευθυντής, καθηγητές), η υποκριτική φιλανθρωπία της άρχουσας τάξης .

Εκπαιδευτικά:
η αυταρχική εκπαίδευση, η τιμωρία, η απομόνωση, το καταθλιπτικό περιβάλλον, ο ξυλοδαρμός, η έλλειψη αλληλεγγύης, η απάνθρωπη μέθοδος επιβίωσης «δράση – αντίδραση». Μαθητές και καθηγητές, όλοι δέσμιοι του ίδιου κοινωνικού συστήματος.

Η στείρα μέθοδος διδασκαλίας, η παντελής έλλειψη πρωτοτυπίας, η αδιαφορία για την ουσία, η τήρηση των τύπων μέσω της ισορροπίας του τρόμου.

Ψυχολογικά: 
Η μοναξιά του δασκάλου και η μοναξιά των παιδιών, η εγκατάλειψη, η δίψα για στοργή, η επιθετικότητα, η υποταγή του πιο αδύνατου στον πιο ισχυρό, ο όρος ιδρυματοπάθεια, αλλά και η επίδραση της μουσικής στον ψυχισμό των παιδιών (ως κάλυψη των συναισθηματικών αναγκών).

Αισθητικά:
Η τέχνη και ο ρόλος της στην διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου. Η μουσική ως γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων.
Οι φωνές των παιδιών και οι ποικιλίες  τους σαν υποδήλωση του ψυχολογικού προβλήματός τους.

Σχόλια

Η πλοκή του έργου, η κορύφωση του δράματος και η λύση του πάνε παράλληλα με τη συναισθηματική κλιμάκωση και. τη λύση.
Κύριο πρόσωπο είναι ο καθηγητής της μουσικής του οποίου το  προσωπικό δράμα δεν γνωρίζουμε, αλλά υποθέτουμε. Η αγάπη του για τα παιδιά και για τη μουσική, η υπομονή και η κατανόηση, η ανάθεση αρμοδιοτήτων σε όλα τα παιδιά, φανερώνουν έναν άνθρωπο κατάλληλο για το ρόλο που έχει αναλάβει.

Αντίπαλο δέος σ’ αυτόν είναι ο διευθυντής, άνθρωπος της παλιάς άρχουσας τάξης, προσκολλημένος στο πρωτόκολλο, αχάριστος και αγνώμων, αδαής και άτεγκτος, ο οποίος πάσχει από έλλειψη κοινωνικής ευαισθησίας. Οι συνάδελφοί του στο ίδρυμα δεν είναι παρά τα πιόνια στη σκακιέρα του. Η άτεγκτη «πολιτική» του φορτίζει το κλίμα, το οποίο όμως, όπως στην τραγωδία, σαν από μηχανής θεός, αποφορτίζει μια φαινομενικά τυχαία  φωτά. Επειδή όμως ισχύει και το «συν Αθηνά και χείρα κίνει», η φωτιά δεν είναι τυχαία, αλλά την έχει βάλει ένας «κακός», ασυμβίβαστος και άδικα τιμωρημένος μαθητής, από εκδίκηση. Έτσι η φωτιά αποκαλύπτει το αληθινό πρόσωπο του διευθυντή και γκρεμίζει το  σαθρό σύστημα πάνω στο οποίο στηριζόταν η  παρωχημένη παιδαγωγική του.

Συγκεκριμένα, ο ασυμβίβαστος μαθητής με τη μια παράμετρο της προσωπικότητάς του είναι σκληρός,  με την άλλη είναι εχέμυθος και, το σημαντικότερο,  δεν διευκολύνει τον διευθυντή στο απάνθρωπο έργο του. Το ακόμη σημαντικότερο είναι ότι η φωτιά ξεσπά, όταν τα παιδιά λείπουν από το ίδρυμα, οπότε αυτός γίνεται ο ελευθερωτής τους. Λειτουργεί, δηλαδή, σαν μοχλός που σπρώχνει την κατάσταση στα άκρα με αλυσιδωτές συνέπειες, όπως είναι η ματαίωση της αδικίας, το στραπατσάρισμα της κολλαριστής και καμουφλαρισμένης απανθρωπιάς και ιδιοτέλειας, η παύση της λειτουργίας του ιδρύματος κολαστηρίου και, φυσικά, η απελευθέρωση των παιδιών.

Καλλιτεχνικά 

Η μουσική της ταινίας, τα σκοτεινά και εχθρικά εσωτερικά πλάνα, το ομιχλώδες περιβάλλον, η τραπεζαρία, οι θάλαμοι ύπνου, όλα υποβάλλουν την αίσθηση έλλειψης, ενώ μερικά άλλα πλάνα, όπως η εκδρομή των παιδιών, το τραγούδι τους, η συνάντηση της μητέρας με τον καθηγητή στην πλατεία, μας δίνουν μια μικρή ιδέα, σαν ανάσα αληθινής ζωής.  

Η ταινία θα μπορούσε να θεωρηθεί υποδειγματική για την παιδαγωγική της διάσταση και για την ελπίδα που αφήνει είτε αυτή έχει την πηγή της στην τέχνη είτε στην καρδιά του εκπαιδευτικού.

Ενδεικτικές ερωτήσεις:

1.Ποιοι είναι οι βασικοί ήρωες της ταινίας;
2.Σε ποιο χώρο διαδραματίζονται τα γεγονότα; 
3.Ποιο είναι το θέμα της ταινίας;
4.Ποια είναι η υπόθεση;
5.Τι χρώματα έχει η ταινία;
6.Τι ρόλο παίζει η μουσική στο έργο;
7.Τι γνώμη είχε ο διευθυντής για την εκπαίδευση των παιδιών;
8.Τι προσπάθησε να κάνει ο επόπτης – μουσικός με τα παιδιά; Τα κατάφερε;
9.Πώς φαίνεται η υποκρισία του διευθυντή;
10.Τι έγινε στο τέλος;
11.Έχετε δει κάποια παρόμοια ταινία ή έχετε διαβάσει κάποιο βιβλίο με παρόμοιο περιεχόμενο;
12.Σας άρεσε που είδαμε και συζητήσαμε το έργο; Γιατί;
13.Τι σας άρεσε περισσότερο στην ταινία;
14.Τι σας συγκίνησε;
15.Θέλετε να δούμε κι άλλες ταινίες;