«Πονάει η κοιλιά μου», «δεν μπορώ να μπω στην τάξη», «σε παρακαλώ, μόνο σήμερα». Όταν ένα παιδί δεν θέλει να πάει σχολείο, το πρωινό μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε σύγκρουση, με κλάματα, θυμό και μεγάλη αγωνία για όλη την οικογένεια.
Μια δύσκολη Δευτέρα ή η απροθυμία μετά τις διακοπές δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Όταν, όμως, η δυσφορία είναι έντονη, επαναλαμβάνεται ή οδηγεί σε καθυστερήσεις και απουσίες, χρειάζεται να αναζητήσουμε τι προσπαθεί να μας πει το παιδί μέσα από τη συμπεριφορά του.
Τι σημαίνει σχολική άρνηση;
Ο όρος «σχολική άρνηση» περιγράφει ένα μοτίβο κατά το οποίο το παιδί δυσκολεύεται σημαντικά να πάει ή να παραμείνει στο σχολείο, συνήθως βιώνοντας φόβο, άγχος, θλίψη ή άλλη έντονη συναισθηματική δυσφορία. Δεν αποτελεί από μόνος του διάγνωση και μπορεί να έχει διαφορετικές αιτίες.
Δεν είναι το ίδιο με την περιστασιακή γκρίνια ούτε απαραίτητα με τη σκόπιμη «κοπάνα». Στη σχολική άρνηση οι γονείς συνήθως γνωρίζουν τη δυσκολία, ενώ το παιδί συχνά θέλει να μπορέσει να πάει αλλά νιώθει ότι δεν τα καταφέρνει. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής επισημαίνει ότι πίσω από αυτό το μοτίβο μπορεί να βρίσκονται διαφορετικοί παράγοντες και ότι η αξιολόγηση χρειάζεται να περιλαμβάνει το παιδί, την οικογένεια και το σχολείο.
Ποια σημάδια μπορεί να εμφανιστούν;
Η δυσκολία δεν εκφράζεται πάντα με τη φράση «φοβάμαι το σχολείο». Ιδίως τα μικρότερα παιδιά μπορεί να μην έχουν τις λέξεις για να εξηγήσουν τι νιώθουν. Πιθανές ενδείξεις είναι:
- κλάμα, ένταση, θυμός ή πανικός πριν από την αναχώρηση,
- καθυστέρηση στο ντύσιμο ή επαναλαμβανόμενες προσπάθειες να μείνει στο σπίτι,
- πονοκέφαλος, κοιλόπονος, ναυτία, ζάλη ή αίσθημα αδιαθεσίας τις σχολικές ημέρες,
- δυσκολία ύπνου, εφιάλτες ή έντονη ανησυχία από το προηγούμενο βράδυ,
- συχνές επισκέψεις στο ιατρείο του σχολείου ή αιτήματα να φύγει νωρίτερα,
- αιφνίδια πτώση στη διάθεση, στην επίδοση ή στις σχέσεις με συνομηλίκους,
- ανακούφιση όταν αποφασίζεται ότι δεν θα πάει σχολείο και επανεμφάνιση της δυσφορίας το επόμενο πρωί.
Τα σωματικά συμπτώματα δεν πρέπει να απορρίπτονται ως «θέατρο». Το άγχος μπορεί πράγματι να εκδηλώνεται στο σώμα, αλλά οι επίμονες ή έντονες ενοχλήσεις χρειάζονται παιδιατρική εκτίμηση ώστε να αποκλειστεί οργανική αιτία. Περισσότερα για τις διαφορετικές εκδηλώσεις του άγχους θα βρείτε στον οδηγό του MamaBaba για τα σημάδια άγχους στα παιδιά και την υποστήριξή τους.
Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από την άρνηση;
Δεν υπάρχει μία εξήγηση που να ταιριάζει σε όλα τα παιδιά. Μερικές φορές συνυπάρχουν περισσότεροι από ένας παράγοντες.
Άγχος αποχωρισμού και αλλαγές
Η έναρξη του νηπιαγωγείου ή του δημοτικού, η μετάβαση σε νέο σχολείο, η επιστροφή μετά από ασθένεια ή διακοπές και μια αλλαγή στην οικογένεια μπορεί να εντείνουν την ανάγκη του παιδιού να βρίσκεται κοντά στον γονέα. Ένας βαθμός δυσκολίας στις μεταβάσεις είναι αναμενόμενος, αλλά η ένταση και η διάρκεια διαφέρουν σημαντικά από παιδί σε παιδί.
Φόβος αποτυχίας ή σχολική πίεση
Ένα παιδί μπορεί να ανησυχεί ότι θα κάνει λάθος, θα εξεταστεί, θα το μαλώσουν ή δεν θα προλάβει τις εργασίες. Η τελειοθηρία, οι υψηλές προσδοκίες και μια μαθησιακή δυσκολία που δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί μπορούν να κάνουν κάθε σχολική ημέρα να μοιάζει απειλητική.
Δυσκολίες με συνομηλίκους ή εκπαιδευτικούς
Η απόρριψη, οι συγκρούσεις, η μοναξιά, ο σχολικός ή διαδικτυακός εκφοβισμός και μια σχέση έντασης με εκπαιδευτικό χρειάζονται προσεκτική διερεύνηση. Το παιδί μπορεί να αποφεύγει να μιλήσει επειδή φοβάται αντίποινα, ντρέπεται ή πιστεύει ότι οι μεγάλοι δεν θα το καταλάβουν.
Άγχος για συγκεκριμένες καταστάσεις
Η τουαλέτα, το διάλειμμα, η γυμναστική, η μεταφορά με λεωφορείο, ο θόρυβος, η ανάγνωση μπροστά στην τάξη ή το φαγητό στο σχολείο μπορεί να αποτελούν το πραγματικό δύσκολο σημείο. Γι’ αυτό έχει μεγαλύτερη αξία η ερώτηση «ποιο μέρος της ημέρας είναι πιο δύσκολο;» από το γενικό «γιατί δεν θέλεις να πας;».
Συναισθηματικές, αναπτυξιακές ή σωματικές δυσκολίες
Η σχολική αποφυγή μπορεί να συνδέεται με άγχος, χαμηλή διάθεση, μαθησιακές δυσκολίες, ΔΕΠ-Υ, νευροαναπτυξιακές ανάγκες ή κάποιο πρόβλημα υγείας. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άρνηση υποδηλώνει διαταραχή. Σημαίνει ότι, όταν το μοτίβο επιμένει και περιορίζει τη λειτουργικότητα του παιδιού, χρειάζεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση και όχι βιαστικές ετικέτες.
Πώς να καταλάβετε τι συμβαίνει
Επιλέξτε μια ήρεμη στιγμή και όχι την ώρα που όλοι βιάζονται να φύγουν. Μπορείτε να πείτε: «Βλέπω ότι τα πρωινά είναι πολύ δύσκολα. Δεν είσαι μόνος σου και θα προσπαθήσουμε μαζί να καταλάβουμε τι σε δυσκολεύει».
Χρησιμοποιήστε συγκεκριμένες, ανοιχτές ερωτήσεις:
- «Ποια στιγμή στο σχολείο θα ήθελες να εξαφανίσεις;»
- «Είναι πιο δύσκολο να φύγεις από το σπίτι ή να μπεις στην τάξη;»
- «Υπάρχει κάποιος ή κάτι που σε κάνει να μη νιώθεις ασφαλής;»
- «Ποιες ημέρες είναι καλύτερες και τι διαφορετικό συμβαίνει τότε;»
- «Τι θα έκανε το αύριο έστω λίγο πιο εύκολο;»
Ακούστε χωρίς ανάκριση και χωρίς να συμπληρώνετε εσείς την απάντηση. Αν δεν θέλει να μιλήσει, διαβεβαιώστε το ότι μπορεί να επιστρέψει στη συζήτηση όταν νιώσει έτοιμο. Η σταθερή, ασφαλής επικοινωνία μέσα στην οικογένεια βοηθά το παιδί να μοιραστεί ακόμη και όσα το κάνουν να ντρέπεται.
Ένα πρακτικό σχέδιο για γονείς και σχολείο
- Καταγράψτε το μοτίβο. Για λίγες ημέρες σημειώστε πότε ξεκινά η δυσφορία, ποια συμπτώματα εμφανίζονται, ποιες ώρες ή δραστηριότητες δυσκολεύουν το παιδί και πότε αισθάνεται καλύτερα.
- Επικοινωνήστε έγκαιρα με το σχολείο. Ρωτήστε τι παρατηρούν ο εκπαιδευτικός, ο υπεύθυνος του τμήματος ή ο σχολικός ψυχολόγος, όπου υπάρχει. Μια δυσκολία μπορεί να φαίνεται μόνο στο σπίτι ή μόνο στην τάξη.
- Συμφωνήστε σε κοινή στάση. Το παιδί χρειάζεται ήρεμα, προβλέψιμα μηνύματα και όχι διαφορετικές υποσχέσεις ή απειλές από κάθε ενήλικα.
- Ορίστε ένα ασφαλές πρόσωπο στο σχολείο. Ένας εκπαιδευτικός που θα υποδέχεται το παιδί ή ένα συμφωνημένο σημείο σύντομης αποφόρτισης μπορεί να μειώσει την αβεβαιότητα.
- Διατηρήστε σταθερή πρωινή ρουτίνα. Προετοιμασία από το βράδυ, επαρκής ύπνος και λιγότερες διαπραγματεύσεις την τελευταία στιγμή βοηθούν, χωρίς να λύνουν από μόνα τους την υποκείμενη αιτία.
- Σχεδιάστε την επιστροφή με επαγγελματική καθοδήγηση όταν χρειάζεται. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι εφικτή η άμεση επιστροφή, ενώ σε πιο έντονη δυσφορία μπορεί να χρειαστεί σταδιακό, συντονισμένο πλάνο. Δεν υπάρχει μία λύση για όλα τα παιδιά.
Αποφύγετε τις ταμπέλες όπως «τεμπέλης», τις απειλές και τις μακρές πρωινές αντιπαραθέσεις. Παράλληλα, η παραμονή στο σπίτι δεν είναι χρήσιμο να μετατρέπεται σε ημέρα διασκέδασης, γιατί μπορεί άθελά της να ενισχύσει την αποφυγή. Η στάση μπορεί να είναι ταυτόχρονα συμπονετική και σταθερή: «Σε πιστεύω ότι δυσκολεύεσαι και θα σε βοηθήσουμε να επιστρέψεις με ασφάλεια».
Τι γίνεται αν υποψιάζεστε εκφοβισμό;
Μην υποσχεθείτε ότι θα κρατήσετε το θέμα μυστικό, αλλά εξηγήστε ότι θα ενημερώσετε μόνο τους ανθρώπους που χρειάζεται για να προστατευτεί. Καταγράψτε συγκεκριμένα περιστατικά, ημερομηνίες και τυχόν ηλεκτρονικά μηνύματα και επικοινωνήστε με τη σχολική μονάδα. Η επίσημη ελληνική πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr παρέχει ενημέρωση και δυνατότητα επώνυμης αναφοράς από γονείς ή κηδεμόνες.
Πότε χρειάζεται βοήθεια ειδικού;
Απευθυνθείτε στον παιδίατρο και, ανάλογα με τις ανάγκες, σε ειδικό ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων όταν η άρνηση επαναλαμβάνεται, οι απουσίες αυξάνονται, τα σωματικά συμπτώματα επιμένουν ή επηρεάζονται ο ύπνος, το φαγητό, η μάθηση, οι φιλίες και η οικογενειακή ζωή. Η έγκαιρη συνεργασία συνήθως εμποδίζει τη δυσκολία να παγιωθεί.
Άμεση βοήθεια χρειάζεται αν το παιδί αναφέρει κακοποίηση, σοβαρές απειλές ή βία, εκφράζει σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας ή δεν μπορεί να παραμείνει ασφαλές. Σε τέτοιες περιπτώσεις προέχει η προστασία του και η άμεση επικοινωνία με τις αρμόδιες υπηρεσίες ή τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης.
Το βασικό μήνυμα είναι ότι η σχολική άρνηση δεν αντιμετωπίζεται ούτε με αδιαφορία ούτε μόνο με πίεση. Χρειάζεται να αναγνωριστεί το συναίσθημα, να διερευνηθεί η αιτία και να δημιουργηθεί ένα κοινό σχέδιο που θα βοηθήσει το παιδί να νιώσει ξανά ασφαλές, ικανό και συνδεδεμένο με το σχολείο.
