Το τηλεφώνημα από το σχολείο ή η στιγμή που βλέπουμε το παιδί μας να σπρώχνει και να χτυπά ένα άλλο παιδί μπορεί να φέρει θυμό, αμηχανία και ενοχές. Η πρώτη σκέψη συχνά είναι «πού έκανα λάθος;». Ωστόσο, ένα περιστατικό δεν περιγράφει τον χαρακτήρα του παιδιού ούτε σημαίνει ότι είναι «κακό» ή «βίαιο».
Το χτύπημα είναι μια συμπεριφορά που χρειάζεται να σταματήσει αμέσως. Παράλληλα, χρειάζεται να καταλάβουμε τι προσπαθεί να πετύχει ή να εκφράσει το παιδί με έναν τρόπο που δεν είναι ασφαλής. Ο στόχος δεν είναι απλώς να μην ξαναχτυπήσει από φόβο, αλλά να μάθει τι μπορεί να κάνει αντί γι’ αυτό.
Τι κάνουμε αμέσως μόλις το παιδί χτυπήσει
Την ώρα της έντασης δεν βοηθούν οι ανακρίσεις, οι μεγάλες εξηγήσεις ή οι απαιτήσεις για συγγνώμη. Προέχει η ασφάλεια και ένα σύντομο, σταθερό μήνυμα.
- Σταματάμε το χτύπημα. Πλησιάζουμε, χωρίζουμε ήρεμα τα παιδιά και, αν χρειάζεται, εμποδίζουμε απαλά το χέρι του παιδιού. Δεν το πιάνουμε επιθετικά και δεν ανταποδίδουμε.
- Φροντίζουμε πρώτα το παιδί που χτυπήθηκε. Ελέγχουμε αν έχει τραυματιστεί και του προσφέρουμε ασφάλεια. Έτσι δείχνουμε έμπρακτα ότι η βλάβη δεν περνά απαρατήρητη.
- Βάζουμε το όριο με λίγες λέξεις. Μπορούμε να πούμε: «Δεν θα σε αφήσω να χτυπήσεις. Το χτύπημα πονάει». Η φωνή παραμένει ήρεμη, αλλά το μήνυμα δεν είναι διαπραγματεύσιμο.
- Βοηθάμε το παιδί να απομακρυνθεί και να ηρεμήσει. Δεν πρόκειται για απομόνωση ως τιμωρία. Μένουμε κοντά, περιορίζουμε τα ερεθίσματα και περιμένουμε μέχρι να μπορεί να ακούσει.
- Συζητάμε αργότερα. Όταν έχει πέσει η ένταση, περιγράφουμε σύντομα τι συνέβη και εξασκούμε μια ασφαλέστερη αντίδραση.
Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής επισημαίνει ότι τα μικρά παιδιά μπορεί να μην έχουν ακόμη τον αυτοέλεγχο για να εκφράσουν ήρεμα τον θυμό τους και προτείνει σαφή όρια, επίβλεψη και διδασκαλία εναλλακτικών συμπεριφορών αντί για απειλές. Περισσότερες πληροφορίες παρέχονται από το HealthyChildren της American Academy of Pediatrics.
Γιατί ένα παιδί χτυπάει άλλα παιδιά;
Δεν υπάρχει μία εξήγηση που να ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις. Η ηλικία, η συχνότητα, το περιβάλλον και όσα συμβαίνουν πριν από το περιστατικό έχουν μεγαλύτερη σημασία από το ίδιο το χτύπημα μεμονωμένα.
Δεν έχει ακόμη αρκετό αυτοέλεγχο ή λέξεις
Στα νήπια και σε αρκετά παιδιά προσχολικής ηλικίας, η παρόρμηση μπορεί να προηγείται της σκέψης. Το παιδί θέλει ένα παιχνίδι, νιώθει ότι απειλείται ο χώρος του ή θυμώνει και χρησιμοποιεί το σώμα του πριν προλάβει να ζητήσει βοήθεια. Η περιστασιακή σωματική αντίδραση μπορεί να εμφανίζεται στην ανάπτυξη, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι την αφήνουμε χωρίς όριο. Υπάρχει φυσιολογική διακύμανση από παιδί σε παιδί, καθώς οι γλωσσικές και κοινωνικές δεξιότητες δεν ωριμάζουν με τον ίδιο ρυθμό.
Είναι κουρασμένο, πεινασμένο ή υπερφορτωμένο
Το χτύπημα εμφανίζεται συχνότερα σε μεταβάσεις, σε πολυθόρυβους χώρους, όταν το παιχνίδι πρέπει να τελειώσει ή όταν το παιδί έχει κουραστεί. Αυτές οι συνθήκες δεν δικαιολογούν τη συμπεριφορά, αλλά μας δείχνουν πού χρειάζεται πρόληψη: πιο ξεκάθαρη προετοιμασία, μικρότερη αναμονή, φαγητό, ξεκούραση ή στενότερη επίβλεψη.
Η συμπεριφορά το βοηθά να αποκτήσει κάτι
Αν μετά το σπρώξιμο το άλλο παιδί αφήνει το παιχνίδι, το χτύπημα μπορεί άθελά μας να γίνεται αποτελεσματική στρατηγική. Γι’ αυτό δεν αφήνουμε το παιδί να κρατήσει αυτό που απέκτησε χτυπώντας. Το βοηθάμε να το ζητήσει με λέξεις, να περιμένει ή να στραφεί προσωρινά σε άλλη δραστηριότητα.
Αντιγράφει τρόπους επίλυσης της έντασης
Τα παιδιά παρατηρούν πώς αντιδρούν οι γύρω τους. Οι φωνές, η σωματική τιμωρία και οι επιθετικές συγκρούσεις μπορούν να τους μεταφέρουν το μήνυμα ότι ο πιο δυνατός επιβάλλεται. Η UNICEF για τη θετική διαπαιδαγώγηση προτείνει καθαρές προσδοκίες και καθοδήγηση που διδάσκει, αντί για χτύπημα ή ταπείνωση.
Περνά μια δύσκολη περίοδο
Μια αλλαγή σχολείου, η άφιξη αδελφού, η ένταση στο σπίτι, η απόρριψη από συνομηλίκους ή άλλη στρεσογόνα εμπειρία μπορεί να αυξήσει τις εκρήξεις. Μια απότομη αλλαγή στη συμπεριφορά αξίζει να διερευνηθεί με ήρεμες, ανοιχτές ερωτήσεις και συνεργασία με όσους φροντίζουν το παιδί, χωρίς να οδηγούμαστε μόνοι μας σε διάγνωση.
Βρείτε το μοτίβο πίσω από τα περιστατικά
Για λίγες ημέρες κρατήστε σύντομες σημειώσεις, όχι για να «φακελώσετε» το παιδί αλλά για να δείτε τι επαναλαμβάνεται:
- Τι συνέβη ακριβώς πριν από το χτύπημα;
- Ποιον χτύπησε και με ποιον τρόπο;
- Τι κέρδισε ή απέφυγε αμέσως μετά;
- Πού, ποια ώρα και με ποιους συμβαίνει συχνότερα;
- Τι βοήθησε να ηρεμήσει ή να αντιδράσει διαφορετικά;
Μπορεί, για παράδειγμα, να διαπιστώσετε ότι το παιδί χτυπά κυρίως όταν κάποιος πλησιάζει την κατασκευή του ή όταν χάνει σε ομαδικό παιχνίδι. Τότε η πρόληψη γίνεται συγκεκριμένη και όχι γενική.
Τι διδάσκουμε αντί για το χτύπημα
Το «μη χτυπάς» λέει τι απαγορεύεται, όχι τι πρέπει να γίνει. Οι εναλλακτικές δεξιότητες εξασκούνται σε ήρεμες στιγμές, με παιχνίδι ρόλων και απλές φράσεις:
| Δύσκολη στιγμή | Φράση ή πράξη που εξασκούμε |
|---|---|
| Κάποιος παίρνει το παιχνίδι | «Το χρησιμοποιώ τώρα. Θα σου το δώσω μετά» ή ζητά βοήθεια από ενήλικα. |
| Το παιδί θυμώνει | Λέει «θύμωσα», κάνει ένα βήμα πίσω και κρατά τα χέρια κοντά στο σώμα. |
| Δεν θέλει επαφή | Λέει «σταμάτα» με σταθερή φωνή και απομακρύνεται. |
| Χάνει τον έλεγχο | Πηγαίνει μαζί με ενήλικα σε πιο ήσυχο σημείο μέχρι να ηρεμήσει. |
Η συστηματική διαχείριση των συναισθημάτων στα παιδιά βοηθά το παιδί να αναγνωρίζει νωρίτερα τον θυμό και την απογοήτευση. Για μεγαλύτερα παιδιά, χρειάζεται επίσης εξάσκηση στο πώς διαπραγματεύονται, περιμένουν τη σειρά τους και βρίσκουν λύσεις. Αυτές οι δεξιότητες αναπτύσσονται περισσότερο μέσα από τη υγιή διαχείριση των συγκρούσεων παρά μέσα από ένα απλό κήρυγμα.
Η επανόρθωση είναι πιο χρήσιμη από μια αναγκαστική συγγνώμη
Μόλις το παιδί ηρεμήσει, το βοηθάμε να αναλάβει ευθύνη χωρίς να το ντροπιάζουμε. Αντί να απαιτήσουμε ένα μηχανικό «συγγνώμη», μπορούμε να ρωτήσουμε: «Ο φίλος σου πόνεσε. Τι μπορούμε να κάνουμε τώρα;». Ανάλογα με την ηλικία, μπορεί να φέρει πάγο, να επιστρέψει το παιχνίδι, να βοηθήσει να ξαναφτιαχτεί μια κατασκευή ή να πει με δικά του λόγια τι θα προσπαθήσει να κάνει την επόμενη φορά.
Δεν χαρακτηρίζουμε το παιδί «νταή», «κακό» ή «επιθετικό». Ξεχωρίζουμε καθαρά την ταυτότητά του από την πράξη: «Σε αγαπώ και είμαι εδώ να σε βοηθήσω. Δεν επιτρέπω να χτυπάμε».
Πώς συνεργαζόμαστε με το σχολείο
Αν τα περιστατικά συμβαίνουν στον παιδικό σταθμό ή στο σχολείο, ζητάμε περιγραφές και όχι μόνο χαρακτηρισμούς. Χρήσιμες ερωτήσεις είναι: «Τι είχε συμβεί ακριβώς πριν;», «Συμβαίνει με συγκεκριμένα παιδιά ή δραστηριότητες;», «Πώς αντέδρασαν οι ενήλικες;» και «Υπήρξε κάτι που το απέτρεψε;».
Συμφωνήστε σε μία κοινή, σύντομη φράση ορίου και σε δύο ή τρεις εναλλακτικές που θα εξασκούνται παντού. Η συνέπεια ανάμεσα σε σπίτι και σχολείο είναι σημαντικότερη από μια αυστηρή τιμωρία. Παράλληλα, το σχολείο οφείλει να προστατεύει όλα τα παιδιά και να αυξάνει την επίβλεψη στα σημεία όπου επαναλαμβάνονται τα περιστατικά.
Τι καλό είναι να αποφεύγουμε
- Να χτυπήσουμε το παιδί «για να καταλάβει πώς είναι».
- Να φωνάξουμε, να απειλήσουμε ή να το ντροπιάσουμε μπροστά σε άλλους.
- Να ζητήσουμε εξηγήσεις ενώ βρίσκεται ακόμη σε ένταση.
- Να αγνοήσουμε τον τραυματισμό ή τον φόβο του άλλου παιδιού.
- Να αλλάζουμε κάθε φορά κανόνες και συνέπειες.
- Να θεωρήσουμε ότι κάθε μεμονωμένος καβγάς είναι αυτομάτως εκφοβισμός.
Τα σταθερά όρια δεν είναι αντίθετα με τη ζεστασιά. Αντίθετα, η προσέγγιση των ορίων χωρίς τιμωρίες συνδυάζει την προστασία με τη διδασκαλία δεξιοτήτων.
Πότε χρειάζεται συμβουλή ειδικού
Η περιστασιακή αντίδραση ενός μικρού παιδιού διαφέρει από ένα συχνό ή σοβαρό μοτίβο. Μιλήστε με τον παιδίατρο ή με κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας παιδιών όταν η συμπεριφορά επιμένει για εβδομάδες, αυξάνεται παρά τη σταθερή καθοδήγηση ή επηρεάζει σημαντικά τη σχολική και κοινωνική ζωή.
Ζητήστε επίσης συμβουλή όταν υπάρχουν τραυματισμοί, επιθέσεις σε ενήλικες, αποκλεισμός από το σχολείο ή το παιχνίδι, έντονος φόβος για την ασφάλεια, απότομη αλλαγή συμπεριφοράς ή περιστατικά σε πολλά διαφορετικά περιβάλλοντα. Η American Academy of Child and Adolescent Psychiatry αναφέρει ότι η συχνή ή σοβαρή σωματική επιθετικότητα χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση. Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος σοβαρού τραυματισμού, προέχει η απομάκρυνση των παιδιών και η αναζήτηση επείγουσας βοήθειας.
Όταν ένα παιδί χτυπάει άλλα παιδιά, χρειάζεται έναν ενήλικα που θα προστατεύσει όλους, θα μείνει σταθερός και θα κοιτάξει πίσω από τη συμπεριφορά. Η αλλαγή συνήθως δεν έρχεται από μία τέλεια φράση, αλλά από πολλές επαναλήψεις του ίδιου μηνύματος: ο θυμός επιτρέπεται, το χτύπημα όχι και υπάρχει άλλος τρόπος να ζητήσουμε αυτό που χρειαζόμαστε.